ناحیه اصلی منو
ناحیه منو

| سایت خبری نکته نیوز

امروز : جمعه, ۳۱ شهریور , ۱۳۹۶ ، ساعت : ۱۱:۳۸
مکان فعلی شما : صفحه اصلی / يادداشت > بهار اسلامي در زمستان عربي محبوب کن - فیس نما

بهار اسلامي در زمستان عربي

فرزاد خلفي نظام سياسي شاهي ـ شيخي كشورهاي منطقه خاورميانه و شمال آفريقا هميشه نكته‌اي قابل تامل را پيش روي متفكران و كارگزاران حوزه سياست گذارده بود كه چرا با وجود استبداد و انسداد، خبري از ...

فرزاد خلفي
نظام سياسي شاهي ـ شيخي كشورهاي منطقه خاورميانه و شمال آفريقا هميشه نكته‌اي قابل تامل را پيش روي متفكران و كارگزاران حوزه سياست گذارده بود كه چرا با وجود استبداد و انسداد، خبري از تحولات سياسي ـ اجتماعي در اين كشورها نيست.

آنچه پيش از چرايي اين مسئله قابل بيان بود، ظرفيت فكري و بافت اجتماعي كشورهاي خاورميانه بود كه پذيراي نظام سياسي مردمسالار نيست و نظام سياسي استبدادي كه از سقوط امپراتوري عثماني خاندان مختلف عرب بر اين كشورها و جزاير حكمراني كرده‌اند را قابل باور مي‌كرد. وجه مشخصه نظام سياسي اين كشورها استبداد و انسداد در حوزه سياسي، سكولار در حوزه اجتماعي و انفعال و وادادگي در حوزه سياست خارجي به ويژه در رابطه با غرب بوده است. انفعال و وادادگي در مقابل غرب بيش از پيش فرضيه «مديريت امريكايي تحولات» را غيرقابل دفاع مي‌كند و بر نادرستي آن مهر تاييد مي‌زند. زمين بازي تحولات كشورهاي منطقه كه جرقه آن از يك خودسوزي در تونس شروع شد، نشان داده است كه برخلاف تصور برخي از صاحب‌نظران حوزه سياست، زيرساخت و ظرفيت اجتماعي بالقوه براي وقوع يك تحول عظيم در فضايي بطئي و تدريجي فراهم شده است و وجود نظام‌هاي سياسي مستبد و وابسته به قدرت‌هاي خارجي، بيش از آنكه پشتوانه و تكيه‌گاه مردمي داشته باشد وابسته به ريسمان نحيف قدرت‌هاي غربي بوده است.

نظامهاي سياسي كه از هويت اجتماعي مردم براي پايداري قدرت كاملا فاصله مي‌گيرند اين گسست هويتي و فقدان پيوستگي مردم و حاكمان منطقه زمينه بروز شكاف و نهايتا سرنگوني يك رژيم سياسي را در كشورهايي چون مصر، تونس، ليبي، يمن و… فراهم مي‌كند. بي‌ترديد هويت اعراب با «جاهليت» و «اسلام» پيوند خورده است. اعراب بين جاهليت يعني بازگشت به پیش از اسلام و انتخاب «شريعت اسلامي» براي بازآفريني هويت خويش راه سومي نداشته و ندارد. اين كشورها داراي سه مزيت مهم فرهنگي ـ ايدئولوژيك «اسلام»، ژئوپلتيك «منطقه خليج فارس»‏ و ژئواكونوميك «منابع عظيم انرژي و طبيعي» قابليت اثرگذاري و اثرپذيري در نظام بين‌الملل را دارند امّا اين قابليت‌ها از دامنه اثرگذاري به دامنه اثرپذيري سير كرده است. خيل عظيم بيكاري، گراني، بحران هويت و گسست بين نسلي، بي‌سوادي و ناهنجاري‌هاي اجتماعي در كشورهاي منطقه، ظرفيتي را فراهم ساخت كه نظام سياسي را با تغيير بنياديني مواجه سازد. البته كشورهاي غربي نسبت به اين تحولات نتوانسته‌اند بي‌تفاوت باشند و نقش تماشاچي را ايفا كنند. نگاهي تحليلي به روند تحولات از سه منظر مي‌تواند ما را در شناخت مسير و مقصد آن نزديك سازد.

1) خاستگاه: تكيه‌گاه اصلي نظام استبدادي كشورهاي منطقه، حمايت قدرت‌هاي غربي بوده است. حمايت صريح كشورهاي غربي از جمله آمريكا از مبارك در مصر و بن علي در تونس‏، علاوه بر اينكه خوش‌خدمتي‌هاي اين دو به آمريكا و غرب را نشان مي‌دهد اين نكته را نيز معنا مي‌بخشد كه منشأ تحولات غرب نيست، بلكه اراده‌اي ملي و بومي براي تحولات بسيج شده است كه مواضع انقلابيون ريشه در هويت اسلامي، نيازمندی‌هاي رفاهي و اقتصادي و حقوقي مدني دارد.

2) روند: روند تحولات كشورهاي منطقه شاهد يك رويارويي مديريت آمريكايي با «مديريت اسلامي ـ ملي» است. غرب به ويژه آمريكا و اسرائيل شاهد از دست رفتن تكتك سنگرهاي منافع خود در منطقه هستند. لاجرم براي مديريت تحولات و جلوگيري از كاهش منافع منطقه‌اي خود، وارد كارزار شده‌اند كه نمونه آن نفت ليبي بود. منازعه اسلام‌خواهي با ليبراليسم آمريكايي جدال خوش‌فرجامي بوده است كه در مصر و تونس و ليبي شاهد آن بوده‌ايم.

3) نتايج: نگاهي به ثمرات كوتاه‌مدت تحولات منطقه نشان از آن دارد كه اسلامگرايان پيروز انتخابات در اين كشورها بوده‌اند و مردم خواهان دستيابي به الگوي اسلام معتدل براي اداره كشور و اجراي شريعت اسلامي به دور از افراط و تفريط هستند. مصر كه تا سرنگوني مبارك شريك مستقيم اسرائيل در حصر غزه بود، اكنون به بازي مقاومت فلسطيني و مركزي براي مديريت نيروهاي مقاومت فلسطين تبديل شده است. بهار عربي كه غربي‌ها از آن به عنوان تحفه ياد مي‌كنند، به زمستان عربي براي آنها تبديل شده است. تحولات منطقه و نتايج نظام سياسي جديد نشان از بهار اسلامي مردم دارد كه براي بازآفريني هويت فرهنگي ـ تمدني‏، رفاه اقتصادي و برخورداری از حقوق انساني به ميدان آمده‌اند و نظم منطقه‌اي جديد در خاورميانه ديگر تحمل قدرت‌هاي سلطه‌گر چون آمريكا را نخواهد داشت.